توضیح: 17 مردادماه هرسال به عنوان روز خبرنگار نامگذاری شده است. امروز خلاصه چند کتاب از مجموعه مطالعات روزنامه نگاری خود را منتشر می کنم. گفتنی است این سری چندم از خلاصه کتاب های بنده است و پیش از این نیز در همین وبلاگ در چند مطلب به خلاصه کتب ارتباطات و روزنامه نگاری پرداخته ایم.
***
کتاب نظریههای ارتباط، تألیف ورنر سورین و جیمز تانکارد، ترجمه دکتر علیرضا دهقان، انتشارات دانشگاه تهران
برخی نکات مهم این کتاب:
* کاستیهای زبان در مقابل بیان پدیدهها:
1- زبان ایستا است و واقعیت پویا است.
2- زبان محدود است و واقعیت نامحدود است (مثلاً آموزش تصویری گیتار که نمیتوان با زبان آموزش داد).
3- زبان انتزاعی است. مؤثرترین ارتباط آن است که از نردبان انتزاع بالا و پایین رود (از معقول به محسوس).
* نظریه همخوانی آزگود: وقتی تغییری روی میدهد این تغییر همیشه به سمت همخوانی بیشتر با مبانی داوری مسلط است.
* جرج گربنر در طولانیترین و گستردهترین پژوهش اثرهای تلویزیون تئوری کاشت را ارئه داد. مطابق این نظریه گویی پیام در طی زمان همانند یک گیاه در ذهن مخاطب کاشته میشود.
* برای افراد سیاسی روزنامه و سپس رادیو و بعد تلویزیون اهمیت دارد.
* نظریه تخدیر: با جذب بیش از حد اطلاعات افراد دچار رخوت و بیاعتنایی میشوند.
کتاب کاربرد نظریههای ارتباطات، سون ویندال، ترجمه دکتر علیرضا دهقان، نشر دانشگاه تهران
برخی نکات این کتاب به شرح زیر است:
- آلودگی اطلاعات = تراکم اطلاعات
- همشکلی تهدیدگر خلاقیت است.
- مارپیچ تعامل: با ارتباط و سهیم شدن در اطلاعات میتوان به اهدافی رسید که احتمالاً از راه دیگر قابل دسترسی نیست.
- «آستانۀ بیهودگی» و «آستانه پیچیدگی» (به نظر فرد) توقف خواندن متن را به دنبال خواهد داشت.
- براساس دیدگاه دیپلماسی عمومی: رادیو، تلویزیون، روزنامهها و مجلات رسانههای سریعاند و رسانههای کند: فیلم، نمایشگاه، آموزش و مبادلات دانشگاهی و هنری است که این نه یک تمایز فنی که یک تمایز راهبردی است.
سینرجی (synergy) میگوید: کل بزرگتر از جمع اجزایش است.
بررسی مک کامبز و شاو در سال 1972 اولین پژوهش درباره نظریه «برجستهسازی» بود. نظریه برجستهسازی میگوید رسانهها نمیتوانند به مردم بگویند چگونه فکر کنند اما میتوانند به مردم بگویند درباره چه فکر کنند.
- اثرات سقفی: عواملی که از شکاف آگاهی میکاهد یا از آنها جلوگیری میکنند.
* مک کوئیل 4 گونه اصلی نظریه را مطرح میکند:
- نظریه علمی اجتماعی
- نظریه هنجاری
- نظریه کاری (هم علمی هم هنجاری)
- نظریه عقل متعارف: تجارب مردم که به نوعی مقابل نظریه علمی است که هرکس خودش را ارتباطگر میداند اما خودش را مهندس راه نمیداند.
* پوشش یعنی اینکه چه تعداد از مردم یک پیام را دریافت میکنند و تکرار یعنی تعداد دفعاتی که یک پیام انتقال مییابد.
* رهبران فکری الزاماً پیش از دیگران از رسانه استفاده نمیکنند بلکه در سازمانها و گروههای سیاسی فعالانهتر شرکت میجویند. خودشان به دو دسته فعال و منفعل تقسیم میشوند. فعال آنکه خود سخنگو است و منفعل آنکه باید نظرش را پرسید.
* اشاعه: فراگردی است که بواسطه آن نوآوری از مجاری معین در طول دوره زمانی خاصی در میان اعضای یک نظام اجتماعی رواج مییابد.
* نوآوری: اندیشه، کردار، یا چیزی است که فرد یا واحد اقتباس کننده آن را نو میداند.
* ص 156: نظریه عمومی نظامها:
اندیشه اصلی نظریه عمومی نظامها که فون برتالانفی (1969) تشریح کرده این است که کل چیزی بیش از مجموع اجزای خود است (که آن را اثر سینرجی هم خواندهاند) به این ترتیب این نظریه مربوط است به کلهایی که از اجزای وابسته به هم تشکیل شدهاند: روابطی که بین اجزا وجود دارد و روابطی که میان کلها و محیطهای آنها برقرار است.
- ارتباط به عنوان فراگردی یک سویه:
ارتباط به عنوان انتقال
ارتباط به عنوان کنش محرک– پاسخ
ارتباط به عنوان تفسیر
- ارتباط به عنوان فراگردی همسنگ:
ارتباط به عنوان علم و درک
ارتباط به عنوان مبادله
ارتباط به عنوان سهیم شدن
ارتباط به عنوان وابستگی
ارتباط به عنوان یک ساختار اجتماعی
ارتباط به عنوان تعامل
* الگوی دو سویه ناهمسنگ: ارتباط دو طرفه است اما به این معنی نیست که قدرت به طور مساوی بین فرستنده و گیرنده توزیع شده است. در این الگو رابطه بین این دو ناهمسنگ است. ابتکار باز هم در دست سازمان است و هدف ارتباط همچنان اقناع و تغییر نگرش و رفتار است.
* الگوی دو سویه همسنگ: متضمن اندیشه گفتگوست. مبادله افکار و تفاهم در رابطه قدرت متعادل است و احتمالاً سبب میشود که مدیریت و همگانها، هر دو تحت تأثیر قرار گیرند.
* ص 269: نظریه وساطت: نظریه وساطت یا آنچه رسانهای کردن نیز مینامیم، به تأثیر منطق و شکل هر رسانهای میگوییم که در فراگرد ارتباط دخیل است. نظریه وساطت رویکری فلسفی به رسانه است. (؟)
* دیپلماسی عمومی: به راههای گوناگون به ویژه ارتباطات اشاره میکند که دولتها با افراد میکوشند تا از آن راهها در نگرش شهروندان دولتهای بیگانه نفوذ کنند و بر رفتار آن دولتها تأثیر بگذارند.
در دیپلماسی عمومی تندروها معتقد به استفاده از رسانههای سریعاند. میانهروها رسانههای کند را میپسندند.
* تله نوولا= همان مجموعههای تلویزیونی در کشورهای آمریکای لاتین
* نظریه اطلاعجویی اشاره به رفتار ارتباطی فعال دارد.
* ارتباطگرایی (Communicationism): یعنی مشکلی را که ارتباطی نیست، ارتباطی بپندارند و با آن به عنوان مشکل ارتباطی رفتار کنند.
* نظریه عقل متعارف: (Commonsense theory) نظریهای که به تجربه روزانه متکی است. اکثریت جمعیت غیر متخصص برای درک پدیدههای اجتماعی و علمی بر این نوع شناخت تکیه میکنند.
* نظریه هنجاری (ارزشی): (Normative theory): نظریهای که بر اساس شرایط ارزشی و ایدئولوژیک، با قاطعیت تعیین میکند که ارتباط چگونه باید شکل بگیرد و به انجام برسد.
* نظریه اجتماعی علمی (Sacial scientific theory): نظریهای که برآمده از کار (تحقیق) بر طبق قواعد در روشهای علمی است و با اتکا به مفاهیم انتزاعی مشخص شده است.
* نظریه کاری: نظریه کاری با ترکیب نظریههای علمی و هنجاری به کارورز میآموزد چگونه برمبنای نظریه ارتباطی مدون، ارتباط را برنامهریزی نماید.
* اشکال مختلف نظریات در مطالعه رسانههای همگانی از دید «دنیس مک کوئیل»:
نظریه عقل متعارف - نظریه هنجاری - نظریه اجتماعی علمی - نظریه کاری
- نظریه عقل متعارف را عقل سلیم نیز میگویند: این نظریات علمی نیستند و نمیتوان آنها را نظریه نامید؛ اما به دلیل نظریهپردازشان که با نفوذ بودهاند جا باز کردهاند.
- نظریه کاری را هنجاری، عملگرا هم میگویند.
کتاب مبانی ارتباطات جمعی، دکتر سیدمحمد دادگران، انتشارات فیروزه
برخی نکات این کتاب:
- در آثار مارکسیستها میان تبلیغات و آژیتاسیون (ترویج) تفاوت است. تبلیغاتچی اندیشههای سیاسی یا فلسفی عمیق را در میان عده کمتری اشاعه میکند اما آژیتاتور این اندیشهها را در میان توده وسیعتری از مردم رواج میدهد و روش آژیتاسیون احساسی و تحریک است درحالیکه در تبلیغات از تحلیل بهره میگیرند.
- ویژگیهای الزامی خبر: 1- رویدادی تازه؛ 2- با اهمیت؛ 3- جذاب؛ 4- کامل و جامع؛ 5 کوتاه و فشرده.
- روش تحلیل محتوا: مطالعه عینی، کمّی و سیستماتیک محتوا
- هر اثر باقی ماندهای که از انسان داشته باشیم را میتوانیم تحلیل محتوا کنیم، مثل کتاب، فیلم و...
- واحد تحلیل در تحلیل محتوا= موضوعات فرهنگی
- سابقه روش تحلیل محتوا در دهه 1920 و به فعالیتهای «هارولد لاسول» دانشمند آمریکایی میرسد.
- مراحل تحلیل محتوا:
1- تعیین هدف؛ 2 تعیین جامعه آماری؛ 3- تعیین نمونه؛ 4- تعیین پرسشنامه (پرسشنامه معکوس)؛ 5- جمعآوری اطلاعات؛ 6- تجزیه و تحلیل.
- روشهای تحقیقی که ساخت یافته هستند به درد مطالعات اکتشافی نمیخورند مثل پرسشنامه و تحلیل محتوا. اما روشهایی که انعطافپذیر هستند مثل "مصاحبه" مفید برای مطالعه اکتشافی هستند.
- مصاحبه اکتشافی= مصاحبه بی رهنمود (مصاحبه آزاد)– «کارل راجرز» مبدع آن است. (با اورت راجرز که نظریه اشاعه نوآوری را دارد فرق می کند.)
- ص 49: هارولد لاسول: «تبلیغات عبارت است از مدیریت نگرشهای جمعی از طریق دستکاری نمادهای مهم».
- مکتب جامعهشناسی ارتباطات: پایه گذار آن هارولد لاسول بود.
- هارولد لاسول برای رسانه نقش سرگرمی را مطرح نکرد– بلکه چارلز رایت به آن اضافه کرد.
کتاب روشهای مصاحبه خبری- دکتر مهدی محسنیان راد، دفتر مطالعات و برنامهریزی رسانهها
...
کتاب جامعهشناسی ارتباطات، دکتر باقر ساروخانی، نشر اطلاعات
برخی نکات این کتاب:
* فرا ارتباط: ارتباطی است که قواعد ارتباط یا ارتباطهای بعدی را مشخص میسازد و بر دو نوع است: با اعلام میخواهم درباره درس با تو صحبت کنم (فرا ارتباط مستقیم)؛ یا بدون اعلام: (فرا ارتباط غیرمستقیم)، لبخند یک ماورای ارتباط غیرمستقیم است.
* عمل وارونه: تأثیری است که گیرنده پیام بر فرستنده میگذارد.
* به نظر مارشال مک لوهان علاوه بر وسایل ارتباط جمعی همه وسایل به نوعی امتداد حواس انساناند. مک لوهان در جستوجوی جامعهای است که در آن شاهد اضمحلال تعادل حواس نشویم.
* منطق موزاییکی: چیدن تمامی عناصر کنار یکدیگر و آنان را در مجموعه نگریستن. به نظر مک لوهان منطق موزاییکی سبب میشود که فرد از تک بینی، دیدگاههای محدود و انحصاری فراتر رود و هر چیز را در بستر محیطی آن قرار دهد.
* وسایل سرد از دید مک لوهان: سمینار یا جلسات بحث و گفتگو، تلویزیون، خط تصویری، تلفن
* وسایل گرم از دید مک لوهان: سخنرانی، رادیو، سینما، کتاب، عکس
* وینداهال مثل مکلوهان اهمیت بیشتری برای رسانه قائل است تا محتوا.
* مصرف ارتباط جمعی در مدل وینداهال (use): به نظر میرسد از نظریه مک لوهان که “وسیله پیام است” ایده گرفته است.
* جالب: از نظر مکلوهان تلفن نظام عصبی جهان است (؟!)
* مکتب تحول انگیزی ارتباطات: همان مکتب مارشال مک لوهان است.
* مک لوهان، دیوید رایزمن و ژان کلوتیه نظریهپردازان تحول تاریخی ارتباطات هستند.
* ژان کلوتیه دورههای تاریخ را اینگونه معرفی میکند:
عصر ارتباطات شخصی، عصر ارتباطات نخبگان، عصر ارتباطات جمعی و عصر ارتباطات فردی.
* دیوید رایزمن (مؤلف کتاب انبوه تنها) میگوید سه دوره برای تاریخ بشر داریم:
1- دوره اول که مولد انسان «سنت راهبر» و وجود آرامش هستی است.
2- دوره دوم انسان «درون راهبر» که مستعد فراگیری، دکارتگرایی (؟!) و مکتب اصالت وجود است که دوره التهاب، هراس و سرزنشهای بیپایان است.
3- دوره انسان «دگر راهبر» که دوره مصرفگرایی، وسایل ارتباط جمعی و هدایت از راه دور است.
دیوید رایزمن دوره سوم را دوره «انبوه تنها» میداند و انسانهای تنهایی که پیوندهای سنتی را از دست دادهاند و در برابر وسوسههای وسایل ارتباط جمعی به شدت آسیبپذیر هستند و میتوانند مثل یک هولیگان(؟) شوند.
* روابط سطحی فضایی و مورفولوژیک (؟) در جامعه صوری
* نظریه انگ = نظریه بومرنگ
کتاب سیر ارتباطات اجتماعی در ایران، دکتر سیدحمید مولانا، انتشارات دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي
* از پیشگامان مجلات ادبی، وحید دستگردی بود که مجلۀ ارمغان را چاپ کرد.
* مطبوعات دورۀ اول مشروطه مطبوعات مسلکی هستند.
* قبل از اعلام مشروطه، شهر تبریز بیشترین نشریات را داشت حتی بیشتر از تهران.
* ضرورت رسیدگی به جرایم مطبوعاتی با حضور هیئت منصفه برای اولین بار در کدام قانون ایران پیشبینی شده بود؟ (متهم قانون اساسی دوره مشروطه)
* نخستین قانون مطبوعات ایران در زمان مشروطه مصوب 5 محرم 1326 هجری قمری است؛ البته قبل از آن هم در قانون اساسی مشروطه آزادی مطبوعات اشاره شده بود.
* مطبوعات طنز در مشروطه نقش رهبری نداشتند اما نقش تحریک و تهییج داشتند.
* در قوانین مطبوعاتی پس از پیروزی انقلاب اسلامی– لایحه قانون مطبوعات مصوب شورای انقلاب (20 مرداد 1358) و قانون مطبوعات مصوب مجلس شورای اسلامی (22 اسفند 1364) مانند روش اجازهنامه یا امتیاز روش «پروانه انتشار» و «امتیاز» در نظر گرفته شده است (یعنی شیوه اجازه قبلی) درحالیکه نظام مشروطه تنبیهی بود. کلا آنها در نوشتن قانون از فرانسه تقلید کردند.
* قانون مطبوعات فرانسه 1881 به نام «منشور آزادی مطبوعات» که نخستین قانون مطبوعات ایران در زمان «محمد علی شاه» از این قانون گرفته شد.
* تعریف جامع آزادی مطبوعات (آزادی ارتباطات)، نخستین بار در اعلامیه حقوق بشر و شهروند انقلاب کبیر فرانسه بود.
* روزنامههای لیبراسیون، اومانیته، اورور و فیگارو - مال فرانسه هستند.
* در سیر تاریخی آزادی مطبوعات، «اعلامیه حقوق بشر و شهروند» انقلاب کبیر فرانسه (1789) و نخستین اصلاحیه قانون اساسی ایالات متحده آمریکا (1791) اهمیت خاص دارند اما به طور رسمی اعلامیه حقوق بشر سازمان ملل در سال 1948 آزادی مطبوعات را رسماً مورد توجه قرار داد. البته در فرانسه بعد از انقلاب بدلیل روی کار آمدن دیکتاتوری نظامی تحقق آزادی مطبوعات یک قرن عقب افتاد و قانون مطبوعات فرانسه (1881) که به «منشور آزادی مطبوعات» موسوم است و اکنون هم در فرانسه اجرا میشود این هدف را تأمین کرد.
کتاب نظریههای جامعه اطلاعاتی، فرانک وبستر، ترجمه اسماعیل قدیمی، نشر امیرکبیر
برخی از نکات این کتاب به شرح زیر است:
* اندیشههای مربوط به پیدایی و پیشرفت جامعه اطلاعاتی بیش از همه در کتابها و مقالههای «فریتز ماکلوپ» و «دانیل بل» مطرح شدند. جامعه به اصطلاح اطلاعاتی بر تکنولوژیهای اطلاعات و مبادله کالاهای اطلاعاتی در سطح سراسر جهان استوار است. جامعههای معرفتی تکنولوژی محور نیستند بلکه اندیشه محورند.
* ضریب نفوذ تلفن: تعداد تلفن برای هر 100 نفر جمعیت
* تلفن، حلقهی گمشده ارتباطات توسعه
* حلقهی گمشده جدید: شکاف دیجیتال (اینترنت)
* «لوسین پای» جامعهی درحال گذار را جامعه دوگانه میخواند که در آن بخشهای مدرن و سنتی در کنار یکدیگر به سر میبرند.
* 5 معیار برای جامعه اطلاعاتی برمیشمارند که وبستر به آنها با دیده تردید مینگرد:
1- تکنولوژیک: پیشترفتهای خیره کننده در پردازش، نگهداری و انتقال اطلاعات. ارزانی و قدرت و کاربرد پیوستهی رایانهها.
2- اقتصادی: هنگامی که 50 درصد از تولید ناخالص ملی به فعالیتهای اطلاعاتی اختصاص مییابد.
3- شغلی: هنگامی که مشاغل اطلاعاتی به وجه غالب در میان مشاغل موجود تبدیل میشوند.
4- مکانی: امور اقتصادی جهانی شده است و بر اثر آن محدودیتهای مکانی رو به نیستی گذاردهاند.
5- حجم اطلاعات در گردش افزایش شگفتآوری رخ داده است که قبلاً هرگز وجود نداشتهاند.
دانیل بل میگوید که جامعه فراصنعتگرایی جامعه با مشاغل خدماتی است و طبقه کارگر از میان میرود.
- آنتونی گیدنز: نظریه دولت– ملت و نظارت:
از موارد دیگری که ناگریز به جامعه اطلاعاتی منجر میشود نظارت دولت بر دشمن و سرویسهای اطلاعاتی و نظارت دولت بر مردم و همچنین نظارت شرکتها بر مشتریان که همه به دنبال کسب اطلاعات بیشترند. (کمی هم ترسناک است و آدم یاد داستان 1984 جرج اورول میافتد!)
* یورگن هابرماس: مدیریت اطلاعات جهت دستکاری افکارعمومی و استمرار کنترل اجتماعی بیشترین اهمیت را داراست.
تئوری فضای عمومی یا گستره همگانی از یورگن هابرماس است. او در در مباحث خود از نابودی گستره همگانی احساس نگرانی میکند.
هابرماس= هگل قرن بیستم.
* تجدید ساختار: پس از فوردیسم یا پست فوردیسم:
- یکی از مهم ترین عوامل سرنگونی نظام فوردیسم و پدیدهای که اغلب به عنوان ویژگی بارز عصر پست فوردیسم شناخته میشود، جهانیسازی است.
- دوره فورد، عصر تولید انبوه با هزاران کارگر صنعتی بود؛ اما اکنون نابودی تولید انبوه به وقوع میپیوندد و آنچه اکنون پدیدار شده واحدهای کوچک و پراکنده در سطح جهان است که حداکثر چند صد نفر از افراد مشغول به کارند.
* تخصصیسازی انعطافپذیر= اشاره به همان جامعه صنعتی یا پست مدرنیسم دارد (مثل عقاید بودریار).
* مانوئل کستلز= اشاره به شهر اطلاعاتی، اطلاعات و تغییر شهری میکند.
* نهایتاً وبستر میگوید تصور یک جامعه اطلاعاتی نابههنگام است و ما باید ترجیحاً بر اطلاعاتیسازی مناسبات حاکم تأکید کنم.
* مهمترین تفاوت جامعه اطلاعاتی با جامعه معرفتی از نظر فیلیپ کئو، محقق ارتباطی انتقادنگر فرانسوی چیست؟
- جامعه اطلاعاتی تکنولوژی محور ولی جامعه معرفتی اندیشه محور است.
* کتاب جامعهشناسی جامعه اطلاعاتی از منوچهر محسنی در این زمینه خوانده شود.
کتاب تاریخ ایران و جهان، سوم دبیرستان، انتشارات سمت
برخی از نکات این کتاب به شرح زیر است (خواندن این کتاب دست کم گرفته نشود! بسیار مفید است).
* جنگ جهانی اول (1918- 1914 م)
- اتفاق مثلث: فرانسه، روسیه و انگلستان
- اتحاد مثلت: آلمان، اتریش- مجارستان، ایتالیا
- البته یک سال بعد ایتالیا به متفقین پیوست و آمریکا هم به کمک متفقین آمد.
- قرارداد ورسای پس از شکست آلمان در جنگ جهانی اول و مربوط به تعهدات آلمان است.
- جنگ جهانی اول در زمان احمدشاه بود.
* جنگ جهانی دوم (1945- 1939 م)
آلمان– ایتالیا– ژاپن متحد بودند.
* در اواسط قرن نوزدهم دولت ایران امتیاز خطوط تلفن را به انگلیس داده بود که فرانسه کوشش میکرد جلوگیری کند.
