به قلم حجت الاسلام مهران آدرویش
به مناسبت ولادت حضرت فاطمه معصومه (عالمه آل محمد) و معنویت این روز، اشاره ای به دستورالعمل های عمومی سیر و سلوک خواهم داشت.
(همانگونه که در مسائل بهداشتی: گاهی دستورالعمل ها عمومی است -مثل دستور به شستن دستها، یا استفاده از وسائل شخصی به جای وسائل عمومی و...- و گاهی دستورالعمل ها توسط یک پزشک ماهر خصوصی است- مثل تشخیص بیماری قند در یک شخص و پیچیدن نسخه خاص برای او و تشخیص چربی بالا در شخص دیگر و پیچیدن نسخه خاص دیگری برای او- به همین ترتیب اگر دستورالعمل ها عام باشد دستور العملِ سیر و سلوک عمومی است. اما دستور العمل خاص باید از طریق استاد کامل و خضر راه با خوانش جدول وجودی او توسط استاد و تشیخص نقاط ضعف و بیماری های روحی خاص سالک برای هر فرد تا فرد دیگر متفاوت خواهد بود).
در کلام علما و بزرگانی همچون حضرات آیات مرحوم قاضی ره، بهجت ره، طباطبایی ره، امام ره، ملکی تبریزی ره، نخودکی اصفهانی ره، شیخ شوشتری ره، کشمیری ره، بهاری همدانی ره، کمیلی، مظاهری، بهاء الدینی ره، سعادت پرور ره، طهرانی ره، حداد ره، حسن زاده آملی، سید حسین یعقوبی، دولابی ره و ... توصیه های ذیل به چشم می خورد. (البته نگارنده این سطور بیچاره تر از این حرفهاست و فقط مطالب اساتید عرفان را تذکر داده و از همه مومنین التماس عاقبت به خیری دارد):
عرفان عملی (45 دستورالعمل)
1. علم و معرفت: عرفان از معرفت می آید و ان شاء الله با رعایت مسائل بعدی که ذکر خواهد شد از علم به معلوم خواهد رسید (یک حملة مردانه و مستانه نمودیم/ از علم رهیدیم و به معلوم رسیدیم).
به خصوص مطالعه موضوعاتی مثل معرفت نفس، معرفت الله، معاد، ولایت، تاریخ، زندگی نامه علما، حدیث (به ویژه حدیث عنوان بصری و احادیث باب توحید و ولایت)، مباحث اخلاقی، احکام، اوصاف بهشت، چند آیه از قرآن کریم، تدبر در سوره حشر (آیات 18 تا آخر سوره)، سوره قدر، 6 آیه اول سوره حدید، سوره توحید، خطبه متقین. و با کتاب اقبال سید بن طاووس یا مفاتیح دم خور باشد. (در سیر مطالعات اسلامی می توانید به مقاله معرفي كتاب با گرايش معارف اسلامي از همین حقیر مراجعه نمایید).
مطالعه کمک می کند انسان از خواب غفلت بیدار شود و صاحب درد شود (طبیب عشق، مسیحا دم است و مشفق لیک/ چو "درد " در تو نبیند که را دوا بکند؟)
2. توبه؛ پشیمانی قلبی و جزم عزم بر ترک گناه و جبران گذشته
3. به دنیا و خودش از روی عادت نگاه نکند بلکه از روی تدبّر و تعقّل و تفکّر و عبرت نگاه کند (فاعتبروا یا اولوا الابصار).
4. همواره توجه داشته باشی که در محضر خداوند متعال هستی و خداوند شاهد بر نیات و افکار و اخلاق و اعمال توست (الم یعلم بان الله یری)
5. ترک گناه؛ که اساس عرفان است و عمده در سیر و سلوک همین گناه نکردن است (علی الخصوص رعایت حق الناس؛ آقای قاضی فرمودند: هر حقی که برگردنت باشد تا ادا نکنی باب روحانیت، باب قرب، باب معرفت باز شدنی نیست) و هر کس مدعی عرفان شود اما به اندازه حتی یک گناه آلوده باشد عرفان ندارد بلکه توهم عرفان دارد.
6. به آنچه می داند عمل کند تا آنچه را نمی داند به او تعلیم دهند (والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا) و در آن چه مطمئن نیست توقف کند.
7. مداومت بر چهار عمل برای تهذیب نفس: اول: مشارطه (پایبندی به شروط برنامه ریزی شده در تهذیب نفس). دوم: مراقبه (پیگیری مداوم در اجرای برنامه های تعیین شده تهذیب نفس در شبانه روز). سوم: محاسبه (بررسی موفقیت خود در پیشبرد برنامه های تنظیم شده روز به هنگام خواب). چهارم: معاقبه (تنبیه خود در کوتاهی از اجرای برنامه های تهذیب نفس به شیوه ی مناسب)
8. روزی حداقل دو ساعت خلوت داشتن (و چه بهتر که بین الطلوعین باشد)
9. خضوع و خشوع: (انها لکبیره الا علی الخاشعین) خود را عارف نداند؛ بلکه بنده گنهکار خدا و حقیرتر از همه بداند. کسی که خود را عارف بداند و خیال کند خبری است عرفان ندارد بلکه توهم عرفان دارد. کوچکترین ورود به منطقه ممنوعه کبریایی بزرگترین رانش را از سوی خداوند متعال به دنبال خواهد داشت. رجم و رانش عابد شش هزار ساله (شیطان) و بلعم باعورا شاهد حرف ماست. پس سعی کند اعمالی را که موجب فروتنی است انجام دهد مانند سلام کردن به کوچکترها یا مرتب کردن کفش های عزاداران و امثال آن.
10. ذکر و دعا و انقطاع الی الله: وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا؛ (نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او دل ببند) (وَ مَن أعرَضَ عَن ذِکرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکاً وَ نَحشُرُهُ یَومَ القِیامَةِ اَعمَی قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرتَنِی اَعمَی وَ قَد کُنتُ بَصِیراً قَالَ کَذلِکَ أتَتکَ آیَاتُنَا فَنَسیِتَهَا وَ کَذلِکَ الیَومَ تُنسَی).
و بهترین ذکر ذکر خدا عندالحلال و الحرام است، صلوات و استغفار (حداقل روزی 70 بار)، روزی 66 بار "الله"، روزی 11 بار"سوره توحید"، 100 مرتبه لااله الاالله، بسم الله الرحمن الرحیم لاحول و لا قوه الا بالله العلی العظیم، یا حی یا قیوم، تلاوت شبانه مسبّحات (حدید، حشر، صف، جمعه، تغابن، اعلی) و آیه الکرسی و سوره واقعه قبل از خواب، قرائت سوره (انّا فتحنا لک فتحاً مبیناً) برای رفع حجابها بسیار خوب است، تسبیحات حضرت زهراء سلام الله علیها، یس (به خصوص بعد از نماز صبح)، چهار قُل، زیارت روزانه عاشورا با صد سلام و صد لعنش (به آیت الله بهجت ره گفتند صلوات بالاتر است یا لعن فرمودند: لعن مثل تخلیه و صلوات تحلیه است. اول جارو کن بعد مهمان دعوت کن)، زیارت روزانه جامعه کبیره، توسل، کمیل، ندبه، جوشن کبیر، دعای صباح، نماز جعفر طیار در روزهای جمعه، زیارت آل یس، زیارت امین الله، دعا (که در روایت است علی علیه السلام مردی کثیر الدعا بود)، ذکر یونسیه (از بسیاری از بزرگان این ختم با عدد 400 مرتبه در سجده خصوصا در میان نماز مغرب و عشاء و یا قبل از اذان صبح و یا بین الطلوعین و اگر نمی تواند به هر مقدار که امکانش هست بگوید. و باید تا یک سال بر آن مداومت کند و اگر هم به ضرورتی آْن ذکر فوت شد باید در اولین فرصت ادا کند)، ذکر یا الله یا رسول الله یا علی زیاد بگوید. آیه شهدالله (کریمه آل عمران/ شریفه 18 و 19)، مناجات خمس عشر، قرائت 100 بار سوره توحید، مداومت بر دعای غریق (یا الله یا رَحمَنُ یا رَحیم یا مُقَلِّبَ القُلوب ثَبِّت قَلبی عَلی دینِک)، قنوت طولانی و سجده طولانی (در حد توان)، عصر جمعه و شب جمعه 100 بار سوره قدر بخواند.
11. تلاوت و یا استماع روزانه یک جزء از کلام الله مجید (وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتيلاً) به خصوص در حالت قیام و ایستاده (یک جزء بهتر است و اگر نتوانست حداقل 50 آیه). و خوب است ثواب آن را به روح مادران ائمه اطهار هدیه کند.
12. نماز اول وقت و تقید به نوافل به خصوص نوافل شب: (قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَليلا. إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قيلا؛ شب را، جز کمی، بپاخیز. مسلّماً نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و با استقامتتر است).
13. مداومت بر وضو (و اگر بعد از هر بار وضو نماز دو رکعت نماز بخواند و دعا کند بهتر است)
14. زیارت اهل قبور و برادران دینی و مشاهد مشرفه.
15. اخلاص؛ اخلاص در اعمال را در پيشاني هر عملي قرار دهيد. اگر عمري بي خلوص اعمال خود را انجام دهيد، مثل حيواني هستيد كه براي روغن كشي شب و روز دور خود بچرخد، اما راهي طي نكرده باشد. پس کار را فقط برای خدا انجام دهد نه برای خوش آمد دیگری و یا شوق بهشت و خوف جهنم (پس ضمن اینکه حتما اعمال صالح را به جا آورد اما در اخلاص اش وسواس داشته باشد).
حتی سیر و سلوکش هم برای خدا باشد نه برای شهود و... (عارف از عجله در نتیجه پرهیز می کند بلکه شهود را مقصد نمی بیند و حجاب نوری می داند. هر چه در این راه نشانت دهند/ گر نستانی به از آنت دهند).
16. از پرخوری و پرگویی و پرنگاهی و پرخوابی پرهیز کند. و مواد گوشتی حیوانی را در خوراک خود کم نماید.
17. مراقبه و تفکر و محاسبه نفس (پس بر خوبی ها خدا را شکر کند و نواقص را درمان و جبران کند)
18.رفقای خوب داشتن (که همنشین خوب میانبر در وصول به خوبی هاست)
19. علاوه بر شوق، خوف هم داشته باشد (بین خوف و رجا بسر بردن).
20. حبّ جاه و مال و مقام و حسد و غیبت و... را از دل بیرون کند و خلاصه علاوه بر فقه، اخلاق داشته باشد (قد افلح من تزکی و ذکر اسم ربه فصلی)
21. بداند که عمل نتیجه دارد و نیز نتیجه از عمل است. پس قوّال نباشد بلکه فعّال باشد.
22. اگر به خدا نزدیکتر نشد لااقل دور هم نشود.
23. محبت و خدمت به خلق
24. بصیرت و استبصار و اصلاح امور اجتماعی سیاسی و امر به معروف و نهی از منکر و پشتيبانی از حق و حقيقت و مبارزه با ظالمین در حد توان(فمن یکفر بالطاغوت و یومن بالله فقد استمسک بالعروه الوثقی. و نیز الا الذین آمنوا و عملوا الصالحات و تواصوا بالصبر و تواصوا بالحق)
25. اعمال و سبک زندگی عرفا را زیر نظر بگیرد (که عرفا معمولا از طریق عملکردشان شاگردان را تربیت می کنند)
26. روضه و توسّل و گریه بر سیدالشهداء علیه السلام که اعظم مستحبات است و عارف چشم دلش یا در هنگام خواندن قرآن یا اشک بر اباعبدالله باز می شود (گریه بر حسین قلب را به ساحت قدس الهی متصل می کند. روضه ارباب دریچه ای به سمت ملکوت و جبروت نیست بلکه خارق همه حُجُب است و همه ابواب را به سمت عالم بالا باز می کند.)
27. روزه؛ حداقل سه روز در ماه و در ایام خاص (مثل رجب و شعبان) بیشتر و زمستان را بهار روزه بداند. (الا اینکه ناتوانش کند)
28. رضای به قضا و قدر الهی و ترک اعتراض بر خدا در جمیع اتفاقات ناگوار که در مشیت الهی است (خداوند فرموده: من از کسی راضی ام که او از من راضی باشد)
29. صبر و شرح صدر؛ بر مصائب، لذت گناهان و کلفت انجام تکالیف واجب و مستحب.(ان الله مع الصابرین) .(وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبیرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعین). (وَ اصْبِرْ عَلی ما يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَميلا؛ و بر آنچه میگویند شکیبا باش و از آنان به شیوهای زیبنده دوری گزین)
30. تحصیل و تدریس (که خود ذکر عملی است) و خداوند در شریفه 125 کریمه نحل فرموده: اُدعُ إِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالحِكمَةِ وَالمَوعِظَةِ الحَسَنَةِ وَ جادِلهُم بِالَّتي هِيَ أَحسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبيلِهِ وَ هُوَ أَعلَمُ بِالمُهتَدينَ
31. مشغولیت و پرهیز از بی کاری(فاذا فرغت فانصب؛ وقتی این كار را تمام كردی، خودت را آماده كن، بایست برای ادامه كار)
32. حفظ سلامت بدن (اگر بدن سالم نباشد سیر و سلوک مشکل می شود لذا از باب مقدمه در حفظ سلامتی خود کوشا باشد)
33. تقوا؛ انّما یتقبل الله من المتقین (تقوا یعنی عمل بر حسب رساله عملیه و کتب اخلاقی مثل معراج السعاده و محجه البیضا فیض کاشانی)
34. توجه و توسّل روزانه و شبانه به حضرت ولی عصر روحي و ارواح العالمين له الفداء.
35. بیداری بین الطلوعین
36. پرهیز از کثرت اشتغال به مباحات
37. پرهیز از شوخی بسیار و لغو گفتن و لغو شنیدن که دل را می میراند.
38. لقمه حلال
39. از غضب بیجا به شدت پرهیز کند که حجاب است.
40. خوش رفتاری و گذشت و ایثار با پدر، مادر، همسر، فرزند، برادر، خواهر، همسایگان و همه افرادی که با آنها برخورد دارد (سعی کند ظاهری شاداب و پرنشاط و دلی محزون و دائم المراقبه داشته باشد)
41. خلق نیکو و بدی را با خوبی جواب دادن
42. از بحث و جدل و یکی به دو کردن با خلق الله و معاشرت زیاد با مردم پرهیز کند.
43. صله رحم؛ یعنی رفع حاجات مادی و معنوی اقوام در حد توان
44. احترام گذاشتن به ذریّه پیامبر و اهل بیت علیهم السلام(سادات)
45. روح اقبال و ادبار دارد؛ اگر ادبار کرد به واجبات اکتفاء شود و نیز سالک باید همواره خود را بدهکار خدا بداند و دچار عجب نشود و خود را طلبکار خدا نداند.
و افراط و تفریط نکند و نفس را زياد در فشار نگذارد تا از فرمان سركشي نكند؛ بلكه بايد همه لذايذ حلال را به طور اعتدال به او داد. و سعی کند معنی آنچه را می خواند بداند (نه اینکه فقط بخواند) و در هر عمل عبادي كه انجام مي دهيد توجه داشته باشيد با چه كسي سخن مي گوييد و در تمام اذکار و اعمال سعی بر حضور قلب داشته باشد. و در عبادت مقيد باشيد به كيف آن نه كم. و هر عملی را که موثرتر در قرب یافت همان را انجام دهد.
پایان
